Veranderend Haags straatbeeld

De trouwe lezer van De Oud-Hagenaar weet inmiddels wel dat ik regelmatig in het verleden van Den Haag duik, en ter illustratie dan gebruik maak van eigen fotowerk. Bij het selecteren van foto’s voor mijn artikelen valt het mij steeds weer op hoe het Haagse straatbeeld door de jaren is veranderd. Naast de onderwerpen die destijds het maken van de foto hebben bepaald, zijn er ook veel voorwerpen en zaken in beeld die ongemerkt of vaak bemerkt zijn verdwenen. Het verdwijnen van een brievenbus uit een wijk raakt de omwonende direct, maar het weghalen van een reclamebord of vervangen van een lantaarnpaal, zal veel minder snel worden opgemerkt. Reden voor mij om hier eens een artikel aan te wijden. Met het doorspitten van mijn fotoarchief kwam ik zoveel leuke plaatjes tegen dat ik besloten heb dit onderwerp te verdelen in twee afleveringen. En ik weet zeker dat het weer een feest van herkenning wordt!

Laten we beginnen met het fenomeen telefooncel. Tegenwoordig heeft nagenoeg iedereen een mobieltje, reden dat de ANWB-alarmpalen de afgelopen jaren verdwenen langs de snelwegen. Maar ook de openbare cel zoals wij die vanaf 1931 kenden is verdwenen. Dee eerste cel verscheen zoals gezegd in Amsterdam in 1931. Deze was beige van kleur. Een jaar later, in 1932 werd de welbekende blauwe, vierkante cel ontworpen. Deze is 50 jaar in gebruik gebleven maar was gevoelig voor vandalisme. De cellen met blauwe bovenzijde met de tekst telefoon waren voorzien van een muntautomaat, in eerste instantie met draaischijf en later met druktoetsen. Aan de zijkant was een dwarsbalk gemonteerd met telefoonboeken, uitgevoerd met grijs kaft. Het was te verwachten dat daar de ellende begon, want wat was er leuker dan deze boeken in brand te steken, de geldinworpgleuf te blokkeren met troep of de behoefte te doen in de cel.

Vanaf 1965 kwamen er dan ook cellen die wat beter bestand waren tegen vandalisme, de groene cellen, eerst nog vierkant maar op enig moment driehoekig (ruimtebesparend), waarna in 1995 de zuilen in zwang kwamen. Deze zijn nog hier en daar aan te treffen. Uiteraard waren de geldbakjes geliefd bij het dievengilde, zodat uiteindelijk in 1985 de telefoonkaart werd ingevoerd. De kaart had diverse thema’s en werd gewild bij de verzamelaar. In 2011 deed KPN de laatste cellen over aan RBL Telecom. Hier en daar wordt nog wel eens een lege cel aangetroffen, binnen voorzien van kunst.

Naast de reguliere telefooncellen hadden we ook nog het fenomeen alarmcellen. Deze werden vanaf 1925 geïntroduceerd en waren bedoeld om ingeval van brand , ongevallen of andere calamiteiten direct de politie te waarschuwen. Lang niet iedereen had zelf een telefoonaansluiting, en de tijd van de GSM was nog lang niet aangebroken. De cellen leken qua uiterlijk veel op de blauwe cellen, maar hadden geen munttelefoon, maar een zogenaamde bunker met twee alarmknoppen in rood en wit. De bovenzijde van de cel was voorzien van de tekst ‘ALARM BRAND POLITIE’. Ook deze cellen zijn inmiddels verleden tijd. Uw auteur trof in 1988 op de Haagse Werf een groot aantal cellen aan die daar ter vernietiging stonden opgeslagen. Op het Haagse Buitenhof staat het laatste exemplaar, dat als gemeentelijk monument is aangemerkt vanwege zijn architectonisch ontwerp van glas en staal.

We gaan in deel 1 nog even door met post, telefoon en telegrafie en verplaatsen ons naar het postkantoor. Op de dag dat ik dit artikel schrijf (15-11-2018) is net bekend gemaakt dat het allerlaatste postkantoor, aan het Haagse Kerkplein de deuren sluit. Klanten worden verwezen naar de bekende boekwinkels voor de aanschaf van zegels en pakketpost.

Over zegels gesproken: die haalden we gewoon uit de muur. In mijn artikel over de Pametex schreef ik al dat ik op zeker moment een enorme stapel afgedankte postzegelautomaten zag liggen. Omdat deze moesten worden vernietigd mocht ik er helaas geen een van mee naar huis nemen.

Uit de blauwe automaten kon na inworp van een bepaald bedrag een postzegelboekje worden verkregen in diverse samenstellingen. Na inworp van het verschuldigde bedrag draaide je de slinger naar rechts tot een belsignaal klonk, waarna de postzegels in het uitneembakje vielen.

Sigarettenautomaten
Automaten hingen er trouwens toch te kust en te keur aan de gevels. Meest bekend waren uiteraard de sigarettenautomaten nabij sigarenwinkels, horeca en supermarkten. Na inworp van een geldbedrag kon met een schuif het gewilde pakje Gladstone, Belinda, Camel of Pall Mall worden verkregen. Het wisselgeld zat mee verpakt in het pakje.

Maar ook de snoepautomaten waren gewild. Denk aan het dropmerk Faam dat meerdere smaken in het assortiment had. Na inworp was de keuze tussen Klarop zoute drop, pepermunt of dubbelzout mogelijk.

Voor de liefhebber van chocolade waren er de automaten van Van Houten. Vaak met keus tussen melk, puur en hazelnoot.

En dan nog automaten voor Sterovita-melk en chocomel, patat (weet bijna niemand meer, maar in de Rade hing een heuse patatautomaat), condooms, kauwgom, ze verdwijnen in de jaren zeventig uit het straatbeeld, omdat ze te makkelijk leeg te halen zijn.

Wat ook nauwelijks opvalt, is de straatverlichting. Geboren in 1954 heb ik uiteraard de gaslantaarns niet meer meegemaakt, maar ken nog wel de exemplaren die zijn omgebouwd voor stroom. Maar ik denk eerder aan de Berlagepalen die rond 1920 op verzoek van de gemeente Den Haag werden ontworpen door Piet Zwart, werknemer bij Berlage en in heel Den Haag te vinden. Wonend in Morgenstond herinner ik me nog de wit-rode masten aan de Melis Stokelaan. Vanaf 1990 werd een aantal palen na revisie herplaatst in o.a. Scheveningen op de Boulevard. Zwart ontwierp drie typen masten. Op de sokkel herkenbaar aan de tekst GEB.

En dan de abri: het wachthuisje bij bus- en tramhaltes. Meest praktisch waren de betonnen bushaltes van het ontwerp Oosthoek uit 1950. Je kon er aan twee kanten onder staan, afhankelijk waar de wind stond, je zag de bus van twee kanten aankomen en door de gesloten middenwand stond je beschut én windvrij. In de huidige abri heeft de wind vrij spel en is het bankje bij regen steevast kletsnat. In Den Haag zijn de betonnen abri’s inmiddels alle vervangen, gelukkig staat er nog een fraai exemplaar in Schipluiden in de dorpskern.

In een vorig artikel had ik het over de reclame-uitingen op gevels. Ook deze hebben het veranderende straatbeeld bepaald. Grote emaille borden van Van Nelle, Coca Cola en sigarettenmerken sierden de gevels van menig gebouw of winkel. De prachtige muurschilderingen van de Sierkan en verzekeringsmaatschappijen waren ware kunstwerken. De gevels van De Gruyter, in blauwe natuursteen met fraaie gouden letters P. de Gruyter en Zn, het is allemaal verdwenen en vervangen door fantasieloze TL-verlichting of led-lampen. Gelukkig is het de laatste jaren weer mode om oude muurschilderingen te herstellen. Dat houdt de herinnering aan ons kleurrijke Den Haag levend.

Ruurd Berendes
r.berendes@ziggo.nl

Reageren

WP-Backgrounds by InoPlugs Web Design and Juwelier Schönmann