Een zoeker naar de waarheid

In het Algemeen Dagblad van zaterdag 16 juni 2018 staat een interessant artikel onder de titel: ‘Tovertekenaar maakt furore’. Hierin valt onder meer te lezen dat er onlangs in Engeland een door Wilmar Taal geschreven boek is uitgegeven: ‘The silent listener’. Dit boek gaat over Jan Eldermans en na lezing van het artikel werd mij duidelijk dat er naast het huis van mijn ouders niet één, maar zelfs twee min of meer bekende Nederlanders hebben gewoond.

Ik ben geboren op het adres Van Reesstraat 23 en in het huis ernaast, op nummer 25, heeft bovengenoemde Jan Eldermans gewoond. Toen ik een jaar of zestien was, zijn mijn ouders verhuisd naar het adres Mispelstraat 16 en op nummer 18 woonde een knulletje dat later bekend zou worden als de romanschrijver Nicolaas Matsier. Over dat knulletje heb ik al het nodige geschreven in deze krant, maar wie was Jan Eldermans?

Ik zou dat boek natuurlijk kunnen kopen of lenen en er vervolgens het een en ander uit citeren. Dat doe ik niet. Ik wil eens kijken hoe ver ik kom als ik op het internet ga surfen, al moet ik wel uiterst voorzichtig te werk gaan, ook al omdat de gegevens die ik tegenkwam, behoorlijk tegenstrijdig zijn.

Johannes Hendrik Willem Eldermans, Jan, zoals hij genoemd werd, is op 23 april 1904 in Enschede geboren. Zijn vader was treinconducteur en het gezin ging in 1907 in Rotterdam wonen. Toen Jan 16 jaar oud was, ging hij in militaire dienst en vanaf september 1922 was hij leerling op de Kweekschool “Instituut voor lichamelijke opvoeding” in Den Haag. Hier leert hij zijn toekomstige vrouw, Dina Roelanda Callenbach, ze werd Diek genoemd, kennen. In 1928 zijn ze in Rotterdam getrouwd en ze kregen twee dochters, Loesje en Gerda.

Nadat hij enkele jaren bij het Stadsarchief in Rotterdam gewerkt had, werd hij in 1931 reclasseringsambtenaar in Den Haag. Vanaf 1936 tot 1949 heeft hij met zijn gezin in Almelo gewoond en gewerkt, niet alleen als reclasseringsambtenaar, maar ook als secretaris en later als voorzitter van de tweede kamer van het Tribunaal Almelo, om vervolgens vanaf 1949 tot aan zijn pensioen in 1970 bij de Reclasseringsraad in onze stad te gaan werken. Het wonderlijke is dat ik mij niets kan herinneren van het gezin dat een jaar of vijf letterlijk naast ons heeft gewoond, terwijl andere buurtbewoners mij nog redelijk helder voor de geest staan. Ook die twee buurmeisjes, die respectievelijk zeven jaar en twee jaar ouder waren dan ik hebben kennelijk weinig indruk op mij gemaakt. Jan is op 17 maart 1985 overleden. Hij woonde toen nog steeds op het adres Van Reesstraat 25.

De andere Jan Eldermans
Naast het beroep dat Jan uitgeoefend heeft, besteedde hij vrijwel al zijn ‘vrije’ tijd, vaak tot diep in de nacht, aan iets totaal anders en hiermee zou hij bekend worden, uiteindelijk ook in het buitenland. Ik citeer het begin van het artikel in het Algemeen Dagblad: “Wie de drempel van het Museum van Hekserij en Magie in het Engelse plaatsje Boscastle overgaat, komt terecht in een schemerwereld van occultisme en bijgeloof. Een speciale ruimte van het museum hangt vol met opvallende tekeningen vol magische symbolen. Het is het werk van Hagenaar Jan Eldermans. Overdag was hij werkzaam bij de reclassering, ’s nachts trok hij zich terug in zijn toverwereld. Veertig jaar lang krabbelde Eldermans nacht na nacht vellen vol met symbolen en toverspreuken.” Om misverstanden te voorkomen, ik heb niet de indruk gekregen dat hij hier zelf in geloofde. Hij was op zoek naar de waarheid en ik vrees dat hij die niet heeft gevonden. Zo interesseerde hij zich voor kabouters en hij is dan ook op zoek gegaan naar alle mogelijke volksverhalen waar kabouters in voorkomen, maar dat wil nog niet zeggen dat hij in het bestaan van deze kleine mensjes geloofde. In eerste instantie noteert hij dat hij niet in kabouters gelooft, maar vele jaren later begint hij toch te twijfelen. Naast het tekenen van duizenden en duizenden magische voorstellingen was hij vaak in de Koninklijke Bibliotheek te vinden op zoek naar dit soort volksverhalen. Overigens ben ik het niet eens met het woord krabbelde, dat in het voorgaande citaat staat. Daarvoor hebben de meeste tekeningen een te hoog niveau. De titel van het boek, The silent listener, geeft naar mijn idee aan, dat hij wel luisterde, maar geen oordeel velde. Naast de tekeningen die in het museum in Boscastle hangen, heeft zijn schoonzoon namens de familie ook manuscripten, aantekeningen en magische attributen geschonken. Deze schoonzoon, het gaat om Bob Richel, die met Loesje getrouwd was, heeft zich ook in deze materie verdiept en interessante tekeningen gemaakt. Ik hoorde van Wilmar dat hij op dit moment met een boek over Bob Richel bezig is. Een deel van de nalatenschap bevindt zich in particuliere handen en ook in Zürich, in de Zentralbibliothek, is werk van hem te vinden. Vlak voor zijn dood heeft hij besloten om een groot deel van zijn werk te vernietigen. Waarom hij dit gedaan heeft, is niet echt duidelijk geworden – al kan ik mij hier wel iets bij voorstellen.

Esoterie
Het woord esoterie wil zeggen dat het om kennis gaat die alleen door ingewijden begrepen wordt en dat lijkt me hier heel toepasselijk. Ondanks zijn bevlogenheid wat deze materie betreft, trok hij zich terug in z’n kamertje. Hij trad er nauwelijks mee naar buiten, zelfs niet toen hij na al die jaren een enorme verzameling had aangelegd. Wilmar heeft me duidelijk gemaakt dat hij Jan Eldermans eerder als een verzamelaar van dit soort kennis ziet, dan als iemand die hier iets mee is gaan doen, iemand die magie echt bedreven heeft. Zijn vrouw en kinderen leefden hun eigen leven binnen het gezin. Voordat dit boek van Wilmar Taal verscheen, deden er diverse verhalen de ronde over Jan Eldermans. Zo trof ik ook de nodige onzin aan. Zo las ik dat hij in Rotterdam geboren zou zijn en bij zijn grootouders was opgegroeid en dit is aantoonbaar onjuist. U ziet het: je moet niet alles geloven dat op internet beweerd wordt. Wel is het zo dat hij door zijn manier van leven zelf een rookgordijn heeft opgetrokken rond zijn doen en laten.

Aan het eind van mijn zoektocht naar de betekenis van Jan Eldermans denk ik: wat jammer dat mijn ouders niet meer leven. Wie weet wat die me nog hadden kunnen vertellen over die interessante buurman. En wat was ik graag eens bij hem op bezoek geweest. Misschien hing er dan één van zijn tekeningen bij mij aan de muur.

Carl Doeke Eisma
carleisma@planet.nl

Reageren

WP-Backgrounds by InoPlugs Web Design and Juwelier Schönmann