Speelhuys in het Hofje van Nieuwkoop

De zomer lonkt. Op het Plein stappen Johan de Bruyn van Buytewech en zijn vrouw Cornelia van Duyveland in hun chique koets om zich naar hun zomerverblijf in Den Haag te laten vervoeren. De rit duurt niet lang, over de Korte en Lange Vijverberg, de Plaats, door de Hoogstraat, bij ’t Goude Hooft rechtsaf over de Groenmarkt, langs de Grote Kerk naar het Westeinde. Aan het eind van het Westeinde, op de grens van de stad, staat hun pronkhuis in de moestuinen. Johan de Bruyn van Buytewech is omstreeks 1650 een van de rijkste mannen in Den Haag. Zijn fortuin dankt hij aan zijn vader die succesvol was met ondermeer zeepziederijen en zoutproductie. Ook zullen belangrijke bestuurlijke functies vele munten in het laatje hebben gebracht.

Op jonge leeftijd ziet Johan (1590-1657) zijn kans schoon en koopt grote stukken land in de buurt van Woerden. Hij mag zich vanaf 1617 heer van Nieuwkoop, Noorden en Achttienhoven noemen. Ook dat levert weer dik geld op. Turfstekers dienen een deel van de turfopbrengsten aan hem af te staan. In de Zuid-Hollandse veendorpen is het dikwijls hommeles, Johan treedt op met straffe hand en maakt er een veilig gebied van. Van zijn geld laat hij een fraai huis bouwen aan het Plein in Den Haag, een chique buurt waar de upper ten van de 17eeeuw woont. Zijn huis in de moestuinen ziet hij als een Speelhuys, een plek om te omspannen en te genieten van het buitenleven.

Hoe moeten we dat huis zien? Als een robuust, vrijstaand huis te midden van moestuinen met een pronktuin. Van de pronktuin zijn geen afbeeldingen bewaard gebleven, maar het moet ongetwijfeld een classicistische vorm hebben gehad met lommerrijke boompartijen, buxushagen, rozenperken, een gazon om te kolven (een soort vroege vorm van golf) en fruitbomen tegen windkerende lage fruitmuren. Kinderen hadden de Bruyn van Buytewech en zijn vrouw niet, maar er zullen vast neven en nichtjes zijn langsgekomen. De meisjes in hun mooiste jurkjes, zich vermakend met kouterijen en borduurwerkjes, de jongens die in bomen klommen om appels, perziken en pruimen te pikken. Of achter de bok aanzaten die deel uitmaakte van de menagerie; een paar pauwen zullen vast wel hebben mee gepronkt bij al dit fraais.

Dat er toen in de tuin ook beelden hebben gestaan, staat buiten kijf.

Als Johan de Bruyn van Buytewech een paar jaar na zijn vrouw overlijdt is er een aanzienlijke som geld in de erfenis. Een paar dagen voor zijn overlijden in 1657 wijzigt hij nog zijn testament en bepaalt dat er na zijn dood bij het Speelhuys een hof dient te worden gebouwd voor arme, oude vrouwen. Erfgenamen vinden dit naar niks en proberen de erfenis naar zich toe te halen. Tevergeefs. Er worden regenten aangesteld om zijn laatste wil uit te voeren. De meest fameuze architect van die tijd, Pieter Post, wordt aangezocht om een ontwerp te maken. Nu werkte Post niet voor de minsten van zijn tijd en zijn ontwerp vertoont dan ook een hoffelijke allure. Er worden maar liefst 62 huisjes gebouwd rond een binnentuin met gazons en perken. Bijzonder is dat de huisjes in 1662 worden toegewezen aan vrouwen op leeftijd van zowel protestante als rooms-katholieke signatuur, hetgeen voor die tijd heel bijzonder was. Het Speelhuys gaat fungeren als regentenkamer. Het was de bedoeling van De Bruyn van Buytewech dat de vrouwen er geheel gratis mochten wonen. Dat bleek de eerste tien jaren ook het geval te zijn geweest, maar door het rampjaar in 1672 en teruglopende inkomsten uit de landerijen rond Nieuwkoop was de exploitatie niet langer rond te breien.

De vrouwen moesten dus wel een kleine huur gaan betalen. Vaak werd deze huur voldaan door armenzorg, de kerk of door families bij wie de vrouwen in dienst waren geweest.

Regentenkamer
De regentenkamer is het voorname domicilie van de regenten van het Hofje van Nieuwkoop. Maar hij is ook voor talloze andere doeleinden gebruikt. Zo bewonen twee priesters aan het begin van de negentiende eeuw het gebouw. Daarna komt in het in handen van de beeldende kunsten. De kunstschilders Bartholomeus Johannes van Hove (1790-1880) en Adolph Artz (1837-1890) gebruiken achtereenvolgens de zaal als atelier.

Van 1861 tot 1887 wordt de regentenkamer verhuurd aan de kunstenaarsverenging Pulchri Studio die er de tekenzaal in vestigt. Er was duidelijk behoefte aan een zaal waar naar model kon worden getekend. In Parijs gebeurde dat veelvuldig naar naaktmodellen, in Den Haag ging het er kuiser aan toe. Wel werd in de tuin een kegelbaan aangelegd die voor het nodige vermaak zorgde.

Daarna heeft de beeldhouwer Charles van Wijk (1875-1917) er zijn atelier. En in 1907 neemt de bekende kunstschilder Willem van Konijnenburg er zijn intrek. Hij werkt er tot zijn dood in 1943. Zijn weduwe sloot de deur van het atelier en liet uit piëteit voor de overledene de gehele inboedel meer dan twintig jaar onberoerd. Pas na haar dood zou Van Konijnenburgs atelier worden ontruimd.

De Haagse jazzsociëteit De Regentenkamer heeft er domicilie gehouden rond de eeuwwisseling. De ICT-afdeling van het Haags Medisch Centrum (HMC Westeinde) huurt de regentenkamer van 2007 tot 2017 als werkruimte. De grote zaal wordt door vrijstaande, verplaatsbare wandjes verdeeld in werkplekken. Na de fusie van het HMC met Bronovo verhuizen de software ontwikkelaars naar een andere locatie.

De regentenkamer was eindelijk leeg en in 2017-2018 heeft een ingrijpende restauratie plaatsgevonden onder leiding van Architektenburo Veldman/Rietbroek/Smit uit Leiden, gespecialiseerd in restauraties en onderhoud van historische panden.

Het gewelfde eikenhouten plafond was bij een eerdere restauratie al vernieuwd, na kleurenonderzoek zijn de wanden weer in de originele staat van de 17eeeuw geschilderd. Ook worden een toiletgroep en een keuken aangebracht. In het markante torentje is een luidklokje geplaatst dat van ’s morgen negen tot ’s avond negen de uren slaat.

De oude naam “Speelhuys” wordt in ere hersteld en het gebouw wordt thans gebruikt voor kleinschalige culturele evenementen, als vergaderruimte en als trouwlocatie.

Te bezichtigen
Tijdens de Open Monumentendagen op zaterdag 8 en zondag 9 september 2018 is het Speelhuys gratis te bezichtigen. Van 10.00 uur tot 18.00 uur.

Eveneens is het Hofje van Nieuwkoop te bezichtigen met als bijzondere extra de beeldententoonstelling “Beelden in de Hof” die tegelijkertijd met de twee Open Monumentendagen wordt gehouden, maar veel langer daarna duurt. Meer dan veertig beelden van gerenommeerde Nederlandse beeldhouwers zijn te zien van 1 september tot en met 14 oktober 2018. Dit jaar zijn 34 kunstenaars aan zet, zowel van de kunstenaarsvereniging Pulchri Studio als van de Nederlandse Kring van Beeldhouwers die 100 jaar bestaat.

Het is een bijzonderheid dat in de Haagse wijk Kortenbos zo’n belangrijke tentoonstelling kan worden gehouden. De classicistische binnentuin van het Hofje van Nieuwkoop is een schitterende ambiance voor de hedendaagse beeldhouwkunst. U vindt een representatief overzicht van figuratieve en abstracte beelden in zowel brons, steen, metaal, glas, epoxy als in hout.

Zes weken lang kunt u met eigen ogen zien wat Nederland vermag op het gebied van de beeldhouwkunst van nu. Laat u verrassen, geniet en doe inspiratie op tussen 10.00 en 18.00 uur, elke dag, geheel gratis.

Ook is er een keer per week een rondleiding door de hof. U kunt zich daarvoor aanmelden bij het wijkcentrum De Kronkel, pal naast het ziekenhuis aan het Westeinde.

Jos van den Berg
josberg@ziggo.nl

Met beeldententoonstelling
1 september t/m 14 oktober

Reageren

WP-Backgrounds by InoPlugs Web Design and Juwelier Schönmann