Intrigerende sculpturen van fantasiewezens

Hoewel de onderwerpen van de ruim honderd artikelen die ik tot nu toe voor deze krant geschreven heb zeer verschillend zijn, wil dat niet zeggen dat ze willekeurig gekozen zijn. Op een hele enkele na hebben ze allemaal iets met mijzelf te maken. Ik schreef over mensen die ik gekend heb, over activiteiten waar ik aan deel genomen heb en over scholen, straten en buurten waar ik rondgelopen heb. Deze bijdrage gaat over een leerkracht die eind jaren zestig van de vorige eeuw op dezelfde middelbare school gewerkt heeft als ik.

Jan Willem, ‘Wim’, Fraeyhoven is op 5 december 1932 in Cheribon, een havenstad op het eiland Java in voormalig Nederlands Indië, geboren. Zijn vader werkte bij de spoorwegen. Toen hij zeer jong was, is zijn moeder overleden en samen met een zus die 12 jaar ouder was dan hij en zijn vader is hij naar Bandoeng verhuisd. Hier heeft hij zowel op de lagere school als op de MULO gezeten. Tijdens de Japanse bezetting kreeg hij les van zijn zus, die onderwijzeres was. In 1950 is hij naar Nederland gekomen, samen met zijn vader omdat zijn zus inmiddels getrouwd was.
Aanvankelijk werden ze opgevangen bij een oom en tante die op de Storm van ’s Gravesandelaan in Wassenaar woonden en toen hij naar de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten in Den Haag ging, leek het verstandig om in die stad te gaan wonen. Hij was van 1950 tot 1954 leerling aan deze Academie en heeft hier zijn MO akte tekenen behaald. Vervolgens heeft hij 33 jaar les gegeven op diverse scholen in Den Haag. Zowel lagere scholen als middelbare scholen. Hij begon op een school in de Schilderswijk en het orde houden, zeker tijdens de tekenles, was geen eenvoudige zaak. Leerlingen van de kweekschool – de huidige Pedagogische Academie – hadden voordat ze zelfstandig voor de klas kwamen te staan al enkele jaren onder leiding van een leerkracht kunnen oefenen, maar dat was voor studenten aan de Kunstacademie niet het geval. Het lukte hem om veel leerlingen enthousiast te krijgen voor zijn vak en op die manier de kunstzinnige vorming een plaatsje te geven. Helaas is door verkeerd beleid deze kunstzinnige vorming evenals de lichamelijke vorming in een later stadium vrijwel wegbezuinigd, maar dit terzijde. Wim heeft op diverse adressen in onze stad gewoond, waaronder de Elandstraat en de Goudenregenstraat, totdat hij in 1973 in Leidschendam is gaan wonen en hier woont hij nog steeds. Op de Academie leerde hij de kunstenares Aimêe Crince le Roy (1928 – 2008) kennen en ze zijn tot aan haar dood samen opgetrokken. Zowel in ons eigen land als in België en Frankrijk is hun werk tentoongesteld. In zijn werk zijn duidelijk oosterse invloeden aan te wijzen. Hij heeft niet alleen reizen naar China en Japan gemaakt maar ook van 1988 tot 1990 les gekregen op de Chinese Kunstacademie in Den Haag. Met gebruikmaking van rijstpapier, Oost Indische inkt en penselen heeft zijn leermeester, Wu Park, hem geleerd om op traditionele Chinese wijze voorstellingen te schilderen en enkele van zijn werken zijn zelfs in Peking geëxposeerd. Naast illustraties voor enkele kinderboeken is Wim vanaf 1963 sierpoppen gaan maken.

Gekauwd papier
Het materiaal dat Wim voor zijn sculpturen gebruikt, is bekend onder de Franse naam, papier-maché. Het werd al vele eeuwen geleden in China gebruikt onder andere om er draken van te maken. Letterlijk vertaald betekent dat gekauwd papier, hetgeen overigens niet wil zeggen dat hij dit papier in z’n mond genomen heeft. Krantenpapier geeft de beste resultaten omdat deze papiersoort waterabsorberend is. Samen met water en lijm ontstaat er een goed kneedbare papierpulp. Ook in de bouw werd papier-maché wel gebruikt bijvoorbeeld om reliëf aan te brengen in plafonds. In paleis Soestdijk zijn hier nog enkele voorbeelden van te vinden. Men heeft er zelfs wel tafels en stoelen van gemaakt. Voor de stevigheid van de sculpturen wordt er eerst een frame van ijzerdraad en gaas gemaakt. Vervolgens wordt er papier-maché in de juiste hoeveelheden op aangebracht. Later kan hier een laagje poeder vermengd met water op basis van cellulose aan toegevoegd worden. Hierna kan de oppervlakte geschuurd worden en dat is een precies en langdurig werkje. Tenslotte wordt er verf – meestal acrylverf – op aangebracht.

Sculpturen van Wim zijn uniek
Wim is uiteraard niet de enige kunstenaar die gebruik maakt van deze techniek. Ook op scholen kunnen de leerlingen hier zinvol mee werken. Wanneer je een ballon opblaast, kun je er aan de buitenkant papier-maché op aanbrengen en hier bijvoorbeeld een gezicht van maken. Wanneer de papier-maché gedroogd is en de ballon mocht klappen, dan blijft de vorm gehandhaafd. Toch springt het werk van Wim Fraeyhoven er zondermeer uit. Wanneer er op een expositie werk van hem staat, is het meteen duidelijk dat hij het gemaakt heeft. We hebben het hier dan ook over een kunstenaar die al sinds 1963 aan het experimenteren is met dit materiaal. In dat jaar heeft hij zijn eerste sierpop gemaakt voor de eerder genoemde Aimêe en zij heeft hem duidelijk gemaakt dat hij het niet bij die ene pop moest laten. En zoals ik al eerder schreef, de oosterse invloeden zijn in vrijwel al zijn werk zichtbaar. Aanvankelijk versierde hij zijn sculpturen met stoffen en hij maakte toen ook wel wandpoppen. Vanaf 1971 gebruikte hij alleen papier-maché – men spreekt dan van paper-dolls – al was het wel zo dat hij nog steeds gebruik maakte van, van alles en nog wat dat hij op markten en in winkeltjes vond. Zo is er in Antwerpen op de markt nog steeds het nodige te vinden. U moet dan denken aan kralen, koperen siervoorwerpen en dergelijke. Wanneer hij een idee heeft of door wat dan ook geïnspireerd raakt, maakt hij slechts één exemplaar. Een bron van inspiratie vormden de van ivoor gemaakte Japanse gordelknopen, netsuke genoemd, die vaak een persoon of een dier of een combinatie hiervan voorstellen. Hij heeft in de loop der jaren rond de 170 sculpturen gemaakt. Mensen, fantasiefiguren en dieren.

Wat ook opvalt is het humoristische van deze figuurtjes. Hij kan wel enkele maanden bezig zijn voordat een werkstuk naar zijn zin is. Uiteraard werkt hij er niet ononderbroken aan, maar toch. Ik ben in het gelukkige bezit van enkele van zijn werkstukken en ik ben er nog lang niet op uitgekeken.

Carl Doeke Eisma
carleisma@planet.nl

Reageren

WP-Backgrounds by InoPlugs Web Design and Juwelier Schönmann