Gevangenpoort bijna gesloopt in 1870

Voor de hedendaagse Hagenaar is de Gevangenpoort een historisch topmonument dat onlosmakelijk verbonden is met zijn stad. Het schitterend bouwwerk laat zien hoe immens groot en belangrijk het ‘slot Binnenhof’ ooit is geweest. Al werd het nooit aangeduid als kasteel of slot iedereen kende deze woonplaats van de graven van Holland. De Gevangenpoort was één van de toegangspoorten tot het Buitenhof.

De eerste gebouwen van het grafelijk jachtslot dateren uit de 13e eeuw. De uitbreiding van dit onderkomen ging geleidelijk, maar al gauw was het complex van voldoende omvang dat het verstevigde toegangspoorten moest hebben.

Het Binnenhof groeide en Den Haag groeide mee. Evenals de misdaad in en rond het Binnenhof en het gehele grafelijke rijk.

Begin 15e eeuw is er een staatsgevangenis gekomen in de Gevangenpoort, die in deze stenen vorm uit 1370 stamt.

Verkeersdrukte
Toen het gebouw in 1828 niet langer dienst deed als gevangenis, groeide bij het lands- en stadsbestuur steeds meer de behoefte om deze oude leegstaande toegangspoort af te breken.

Het duurde nog tot de tijd van Thorbecke in 1853 eer dat de zaak door de regering werd besproken. Den Haag zat stevig in de groei. Het aantal inwoners groeide in de 19e eeuw van 60.000 naar bijna 200.000!

Het werd alsmaar drukker en voller in het centrum en het verkeer – koetsen, handkarren en bespannen wagens, maar ook ruiters en voetgangers- moest allemaal door de Gevangenpoort.

Het gaf een immense drukte en zorgde voor opstoppingen aan beide zijde van de beroemde toegangspoort. Kooplieden, handelaren, maar ook diplomaten en ambtenaren vreesden de Gevangenpoort, die duidelijker dan nu, één geheel vormde met Binnenhof, Buitenhof en Hofvijver.

Spuipoort
Als afbraakredenen werd naast de verkeersdrukte ook de bloedige herinneringen uit het verleden aangevoerd. De oude gevangenis kon maar beter zo snel mogelijk uit het straatbeeld verdwijnen, omdat het nare gedachten zou oproepen. De minister van Binnenlandse Zaken kreeg de materie op zijn bordje en beviel Willem III aan om het historische pand te behouden en te behoeden voor sloop. Besloten werd om het gebouw de status van ‘historisch gedenkteken’ te geven en als zodanig ook te onderhouden. Maar rondom het Binnenhof ging wel in 1861 een andere memorabele toegangspoort verloren: de Spuipoort uit de 14e eeuw!

Slopersmentaliteit
In 1868 gingen in de Haagse gemeenteraad wederom stemmen op om de Gevangenpoort te slopen. Een daartoe ingestelde commissie kwam met een preadvies, dat echter met 19 stemmen tegen 11 werd verworpen. Doch in 1870 viel de keuze in de gemeenteraad anders uit. Met 18 tegen 15 werd het verzoek aangenomen om de landsregering te vragen om tot afbraak over te mogen gaan. Mogelijk werd deze kwestie versterkt door de open brief van de heer M. Eyssell aan koning Willem III. Hij beweerde namens een grote meerderheid van de Haagse bevolking te spreken, die blijk gaf van grote ergernis tegen het bestaan van de oude en foeilelijke Gevangenpoort. In de Kamer pleitte de heer Gratama vurig voor behoud van de historische poort en verwierp de Haagse slopersmentaliteit. Ook het argument van de openbare veiligheid werd bij de afbraak van het betwiste gebouw betrokken. Pas in 1873 werd de zaak wederom in de Kamer behandeld. Minister Johan Geertsema verzuchtte dat het geen fraai gebouw was, maar de historische waarde was onaanvechtbaar.

Den Haag werd aangeraden het monument een grondige opknapbeurt te geven, zodat de waarde weer zichtbaar werd!

Frans van der Helm
helmhuis@ziggo.nl

Reageren

WP-Backgrounds by InoPlugs Web Design and Juwelier Schönmann