Kleuterschool Van der Wijckstraat

Toen ik naar de kleuterschool ging was dat een belangrijke stap in mijn ontwikkeling. Niet langer aan het veilige handje van vader of moeder ergens heen, in feite het begin van een eigen zelfstandig leventje. Natuurlijk was ik me daar toen nog niet van bewust. Er zijn sindsdien zeventig jaar verstreken, maar ik bewaar nog steeds goede herinneringen aan die periode.

Mijn zusjes Renée (1944), Wieske (1950) en ik, Bonnie Barkmeijer (1943), bezochten de openbare kleuterschool in de Van der Wijckstraat. Mijn echtgenoot, Martin Spaans (1940), zat eveneens op die kleuterschool, net zoals Hans Overbeek (1950), de man van zus Wieske. Hans en Wieske zaten zelfs bij elkaar in de klas. Leuk om af en toe in de familiekring eens gezamenlijk het geheugen wat op te frissen, want ook de broers en zussen uit de schoonfamilies kunnen over het schooltje meepraten. Met kennissen zoals de zussen Wilna (1939) en Marja Lagendijk (1943) wissel ik ook nog weleens van gedachten over die tijd.

Onderstaand verhaal is voor een groot deel gebaseerd op mijn eigen herinneringen, aangevuld met wat anderen me hebben verteld.

Geschiedenis
Rond 1930 werd er druk gebouwd in het gedeelte van het Bezuidenhout bij de Van der Wijckstraat. In het kader van het plan ‘Molensloot’ kwamen een aantal schoolgebouwen voor lager onderwijs in de Van Heutszstraat tot stand en werden onder meer woningen gebouwd aan de Juliana van Stolberglaan en de IJsclubweg. In 1930 vestigde de openbare kleuterschool van de Vlietstraat een afdeling in de Van der Wijckstraat welke in 1932 als een zelfstandige school verder ging. In 1933 werd juffrouw Holland benoemd tot hoofd van de school, zij zou dit blijven tot 1956. In 1949 kreeg de school de naam Johannes Postschool.

De kleuterschool was gehuisvest in twee houten gebouwtjes met meerdere lokalen. Al dat hout zorgde voor een typische eigen geur, die nog heel lang in mijn herinnering is blijven hangen. Buiten was er een grote zandbak met een hoge tafel erin om je zandtaartjes op uit te storten. Die zandbak was helemaal omgeven door een hekwerk van gaas zodat honden of katten het zand niet konden bevuilen. Ik kan me herinneren dat de toegangsdeur van de zandbak op een gegeven moment steeds aan de buitenkant werd afgesloten met een knip als er een klasje aan het spelen was en de juf even wegliep. Veel later ontdekte ik de reden daarvan toen een ex-klasgenoot van de lagere school me vertelde dat hij tijdens zijn eerste ochtend op het schooltje was ‘ontsnapt’ en naar huis – om de hoek op de Schenkkade – was gegaan.

De meeste kinderen uit onze buurt bezochten dat openbare schooltje in de Van der Wijckstraat, óók veel leerlingen die later naar katholieke of christelijke lagere scholen gingen. De kleuterschool kampte al gauw met ruimtegebrek, daarom werd er gebruik gemaakt van een extra lokaal in de Van Heutszschool.

Leerlingen en leerkrachten
Kinderen waren in mijn tijd pas leerplichtig vanaf 6 jaar, maar vanaf 3 jaar en 9 maanden was je al welkom op de kleuterschool. In de loop van een schooljaar kwamen er daardoor steeds meer kleuters bij. Wellicht kwamen die nieuwe kindjes eerst bij juffrouw Holland om aan de school te wennen en gingen pas daarna door naar een andere juf. Naast juffrouw Holland herinner ik me vooral juffrouw Hemerik en juffrouw Koderitsch.

Juffrouw Hemerik was denk ik wel de liefste juf van allemaal. Juffrouw Koderitsch had een zware stem en een enigszins mannelijk voorkomen, daardoor waren sommige kinderen wel wat angstig voor haar, maar ook zij was zeer betrokken bij haar kleuters. Zij had een kist vol verkleedkleren en andere attributen zoals een grote paddenstoel om met haar kleuters toneelstukjes op te voeren voor de andere klassen. Twee zussen van juffouw Koderitsch kwamen af en toe op het schooltje poppenkastvoorstellingen geven. Juffrouw Koderitsch zelf speelde jarenlang voor Zwarte Piet.

Wilna Lagendijk kwam in de oorlogsjaren op de kleuterschool. Ze herinnert zich een keer dat ze bij luchtalarm de schuilkelder ingingen, volgens haar lag die op het schoolterrein. Ook weet ze nog van het voedsel dat op school werd uitgereikt (zie elders een gedichtje over haar ervaringen in de hongerwinter).

Het moet kort na de bevrijding geweest zijn dat mijn echtgenoot Martin naar de kleuterschool mocht, maar veel kan hij zich daar niet van herinneren. Er zijn wel twee foto’s uit juni 1947 bewaard: een klassenfoto met leerkracht (juffrouw De Graaf?) en foto van hem met juffrouw Koderitsch. Het is een raadsel waarom er ook twee andere – voor ons onbekende – kinderen naast hem op die foto zitten.

Martins’ broer Frans (1943) zat gelijktijdig met mij in de Van der Wijckstraat, maar niet in dezelfde klas. Hij zat bij juffrouw Koderitsch en mocht dus mee doen aan toneelstukjes voor de andere klassen. Ik weet nog goed dat hij de boze tovenaar was met een zwarte cape en een hoge zwarte punthoed, daarna was ik een beetje bang van hem. Wie kon toen bedenken dat hij later mijn zwager zou worden.

Begin juni 1947 was ik 3 jaar en 9 maanden en mocht dus naar de kleuterschool. Het was toen al bijna grote vakantie (in die jaren altijd vanaf half juli tot 1 september, vakantiespreiding kwam pas veel later). Onder het motto ‘alvast even wennen’ zal ik zo’n 6 weken bij juffrouw Holland gezeten hebben (met juffrouw Odenkerke als stagiaire). Later kwam ik bij juffrouw Hemerik in de klas, ik vond het erg fijn bij haar.

Ik speelde graag in de zandbak en kan me ook nog goed herinneren hoe we binnen kringspelletjes deden zoals ‘ik moet dwalen’ en ‘zakdoekje leggen’. We kregen kleutergym in ons ondergoed, we liepen dan met pittenzakjes op ons hoofd of duwden elkaar voort als een kruiwagentje.

In juli 1949 ging ik voor het eerst op schoolreis: met tramlijn 7 naar het eindpunt (toen De Savornin Lohmanplein), vlakbij een duin waar we (toen nog) fijn konden spelen. Marja Lagendijk was daar ook bij en weet nog dat er een heleboel houten schepjes en emmertjes meegingen. Ik heb een paar foto’s van dat dagje uit. Later zijn op die plek woningen gebouwd.

Omdat ik ‘voordelig’ jarig was (29 augustus) ging ik op 1 september 1949 al naar de lagere school, eerder dan de meeste van mijn klasgenootjes. Die bleven met juffrouw Hemerik nog een jaar kleuter op de locatie in de Van Heutszstraat. De reden weet ik niet, maar mijn klas op de lagere school had dat jaar een extra middag vrij, terwijl de kleuters wél gewoon naar school gingen. Ik ben toen op visite geweest in mijn oude kleuterklas en werd daar als kind van ‘de grote school’ als speciale gast ontvangen. Het was een bijzondere ervaring die grote indruk op mij gemaakt heeft.

Samen naar school
Op 1 juni 1948 was ook zus Renée oud genoeg om naar de kleuterschool te kunnen. Na de grote vakantie begon op 1 september de school weer, dat was de dag van haar 4e verjaardag. Tot haar grote verdriet wilde niemand op school geloven dat ze die dag écht jarig was. De juffrouwen zeiden allemaal dat ze in de vakantie jarig was geweest, net als alle andere kinderen die op die dag iets meegenomen hadden om te trakteren en een strik of zoiets om hun arm gebonden kregen. Renée is daar nog kwaad over.

De dag daarvoor was koningin Wilhelmina 68 jaar geworden en werd er voor de laatste maal Koninginnedag gevierd op 31 augustus, zij trad op 4-9-1948 om gezondheidsredenen af. Wat Renée toen maar niet kon begrijpen was dat Wilhelmina zoveel ouder was dan zij, omdat haar verjaardag slechts een dag eerder was.

In Renée’s herinnering werd er in de Van der Wijckstraat nooit iets uitgeknipt, maar alleen uitgeprikt. De juf tekende iets op dun gekleurd karton (bijvoorbeeld een kroon) dat je met een prikpen moest uitprikken. Een plaatje zachtboard (of kurk of dik vilt?) werd daarbij als onderlegger gebruikt. Ook Renée kan zich die houten schepjes, emmertjes en zandvormpjes nog voor de geest halen, plastic speelgoed was er toen nog niet.

Zij herinnert zich een zomerse dag dat ze met haar klas daarmee op het strand heeft gespeeld. Misschien het schoolreisje in 1950? Wellicht gingen ze toen naar Scheveningen met bus L (eindpunt Schenkkade, later Juliana van Stolberglaan).

Veel verkeer was er in die jaren nog niet en omdat Renée en ik rustige kinderen waren die geen gekke dingen uithaalden, mochten we al gauw met z’n tweeën zonder begeleiding naar het schooltje. Ik had een groot verantwoordelijkheidsgevoel en paste goed op mijn zusje. Op de terugweg staken wij meestal vanaf de Van der Wijckstraat over naar de zonnige kant van de Juliana van Stolberglaan om het ‘oude vrouwtje’ gedag te zeggen. Over haar achtergrond is me niets bekend, maar zij zat dag in dag uit achter het venster van een zijkamer. Als het mooi weer was, stond het raam open en kregen we vaak een snoepje.

Het kwam goed uit dat toen ik in de Van Heutszstraat naar de lagere school ging Renéetje daar ook naar toe moest. Haar tweede kleuterschooljaar bracht ze namelijk met juffrouw Blok in de Van Heutszstraat door. Er waren dus in ieder geval in het schooljaar 1949-1950 zelfs twee kleuterklassen op die locatie: Renée’s klas met juffrouw Blok aan de voorzijde van de school beneden en de klas van juffrouw Hemerik (waar ik op bezoek was geweest) daarboven. Tijdens dat jaar werd ons zusje Wieske geboren.

De kleuterschooljaren van Wieske vielen in de periode 1954-1956. Ze herinnert zich de grote zwarte kachel en de flesjes lauwe schoolmelk, met een speciale prikker werden gaatjes gemaakt in de aluminium melkdoppen voor de (kartonnen) rietjes. Nu realiseer ik mij waarom die melk altijd naar karton smaakte, dat kwam door die rietjes, brrrr…

Samen met haar latere echtgenoot Hans Overbeek zat Wieske bij juffrouw Koderitsch op de locatie Van Heutszstraat. Als ‘grote kleuters’ werden zij toen al grondig voorbereid op de lagere school met onder andere speciale letterspelletjes. Voor de fijne motoriek maakten ze moeilijk schaduwknipwerk van zwart papier dat op gele blaadjes werd geplakt. Wieske én Hans hebben nog diverse ‘werkjes’ uit die tijd bewaard. Dat Hans goed luisterde naar de aanwijzingen van juffrouw Koderitsch bleek onlangs. Wieske hoorde hem tegen hun kleinkinderen zeggen: ‘kleine knipjes maken’. Behalve de grote paddenstoel herinnert Wieske zich ook het schoenmakershuisje. Om de beurt mochten de kinderen schoenmakertje Slof zijn bij het spelletje: “Koen, maak je mijn schoen?” Een foto daarvan heeft Hans in een oud familiealbum gevonden.

Huwelijken
Er zijn in de loop der jaren heel wat leerkrachten aan de Johannes Postschool verbonden geweest. Juffrouw Holland, juffrouw Koderitsch en ook juffrouw Hemerik vormden echter jarenlang de ruggengraat van de school. Zij bleven geïnteresseerd in het wel en wee van hun vroegere pupillen.

Juffrouw Hemerik is ruim 90 jaar geworden en kreeg tot op hoge leeftijd nog weleens bezoek van ex-leerlingen.

Juffrouw Holland bleef ook na haar pensionering met heel veel families in contact, zelfs als die verhuisd waren. Zij woonde in de Balistraat, samen met juffrouw Koderitsch en diens beide zusters (van de poppenkast). De dames Holland en Koderitsch waren een onafscheidelijk duo. Samen hebben ze heel wat trouwerijen bijgewoond. Op de huwelijksreceptie van Martin en mij maakte juffrouw Koderitsch een hele reeks dia’s van ons; na haar overlijden kwamen die in mijn bezit. Renée gebruikt nog steeds onderzettertjes die ze op háár bruiloft meebrachten.

Juffrouw Koderitsch overleed als eerste (omstreeks 1974). Wieske en Hans zaten niet alleen samen in de klas (op de kleuterschool en aan het begin van de lagere school), maar speelden ook na schooltijd met elkaar. Door de verhuizing van de familie Overbeek ging het contact verloren tot aan de uitvaart van juffrouw Koderitsch waar ze beiden aanwezig waren. Ze vonden elkaar nog steeds (erg) aardig en zijn inmiddels al ruim 40 jaar getrouwd. Natuurlijk was juffrouw Holland ook bij deze trouwerij aanwezig. Later kwam ze op kraamvisite in Leidschendam en bracht toen een knuffelbeer mee voor de oudste dochter van Wieske en Hans. Ze moet toen al bijna 90 jaar zijn geweest.

De Rooseboom
In de jaren na mijn kleutertijd hebben een hoop veranderingen plaatsgevonden op de Johannes Postschool, zoals de bouw van een stenen gebouwtje naast de Van Heutszschool. Later volgde een fusie met deze school en de omzetting tot basisschool De Rooseboom. Dat vond echter allemaal na mijn eigen schooljaren plaats. Ik heb daar geen herinneringen aan en het valt dan ook buiten het kader van dit verhaal.

Bonnie Spaans-Barkmeijer
bonniespa@telfort.nl

Share on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterPin on PinterestPrint this pageEmail this to someone

Reageren

WP-Backgrounds by InoPlugs Web Design and Juwelier Schönmann