Vroege geschiedenis van Den Haag (deel 3)

De geschiedenis van Den Haag (1575-1800). De eerste twee artikeltjes verschenen in de Oud-Hagenaar van 31 oktober en 14 november. In dit laatste artikel zien we hoe het Willem van Oranje en zijn nazaten verging als stadhouder.

Prins Willem Van Oranje begint zijn loopbaan bij koning Philips II in 1572. Die was ook Heer der Nederlanden. Prins Willem sloot zich echter aan bij de opstand tegen de steeds knellender Spaanse overheersing van het inmiddels overwegende protestantse Nederland. In de ‘Lage landen’ rommelde het al een tijdje en in 1572, na de verovering van Den Briel, ging het snel. 26 Steden sloten zich bij de opstand aan. In 1575 werd Willem uitgeroepen tot leider van de opstand en opperste gezag van Holland. De Spaanse overheersing werd in 1581 eenzijdig opgezegd door de ‘Akte van Verlatinghe’ en Willem wordt vogelvrij verklaard. In 1584 wordt hij in zijn woonplaats Delft door Balthasar Gerards doodgeschoten die dat gruwelijk moet bekopen op de Delftse markt.

Prins Maurits volgde op zijn achttiende zijn vader op als stadhouder van Holland en Zeeland en kapitein-generaal van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Hij staat bekend om de list met het turfschip van Breda en was de eerste die mineurs gebruikte om stadsmuren op te blazen. Vanaf 1597 was de traditie ontstaan om op de vijand veroverde vlaggen in de Ridderzaal op te hangen. 43 steden en 55 forten werden veroverd. Maurits werkte succesvol samen met Johan van Oldenbarnevelt en verdreef de Spanjaarden uit de Republiek. De heren kregen echter een ruzie die de raadspensionaris de kop kostte. Hierna bleek Maurits niet goed in staat het bestuur op zich te nemen. Vanaf 1622 begon zijn gezondheid achteruit te gaan. Een paar jaar voor zijn dood in 1625 vond een mislukte aanslag op zijn leven plaats door de zonen van Van Oldenbarnevelt. Ook is Maurits bekend door zijn zeilwagen (die zal worden nagebouwd).

Prins Frederik Hendrik, ‘De Stedendwinger’, volgde op 41-jarige leeftijd zijn halfbroer Maurits op als stadhouder en als opperbevelhebber. Hij was bekwamer en ook tactischer. De Republiek was er slecht aan toe en de schatkist was leeg. Hij wist echter het prestige van het stadhouderschap te verhogen door zijn militaire overwinningen, door paleizen te bouwen, door een uitgebreide kunstverzameling en chique feesten. Als stadhouder verwierf hij groot gezag na het behalen van militaire successen, o.a. de verovering van ‘s-Hertogenbosch. Hij was een ‘soldatengeneraal’, sliep tijdens campagnes in een legertent en vocht vóóraan. In 1639 vernietigde Maarten Tromp de Spaanse vloot bij Engeland. De VOC-aandelen stegen spectaculair en de tulpengekte sloeg toe waarbij tegen absurde bedragen met tulpenbollen werd gespeculeerd. De Franse koning sprak Frederik Hendrik aan met ‘uwe Hoogheid’ en het stadhouderschap kreeg een vorstelijk aanzien. Ook sloten hij en zijn vrouw Amalia voor hun kinderen voorname huwelijken o.a. van hun zoon Willem met Mary (Henriëtte) Stuart, oudste dochter van de Engelse koning Charles I. Het begon heel goed te gaan. Amalia mag een zomerhuis buiten Den Haag neerzetten dat de ‘Sael van Oranje’ heet; het latere ‘Huis ten Bosch’. Ze hadden een gigantische schilderijencollectie van o.a. zeer beroemde schilders. Ook bezaten ze 13 Rembrandts! Het stadhouderlijke paar leverde een zeer belangrijke bijdrage aan de culturele ontwikkeling in de Republiek. Frederik Hendrik overleed op 63-jarige leeftijd.

Zijn zoon Willem II volgde hem op zijn 21e op als stadhouder en kapitein-generaal. Tijdens zijn 3-jarig bewind kwam de Republiek in een ernstige economische crisis terecht. Willem verloor steeds meer aan gezag en pleegde samen met de stadhouder van Friesland een staatsgreep. Hierbij werd gebruik gemaakt van een valseberichtgevingcampagne. Nepnieuws in de 17e eeuw! Tegenstanders werden opgepakt en opgesloten maar later weer vrijgelaten toen de prins zijn zin kreeg. Op 24-jarige leeftijd overlijdt hij en 8 dagen later wordt zijn zoon Willem III geboren.

Het 1e stadhouderloos tijdperk breekt aan in 1650. De Staten van Holland met raadspensionaris Johan de Wit aan het hoofd willen geen stadhouder meer vanwege zijn vader en benoemen Willem tot ‘Kind van Staat’. Ze zorgen dat hij een goede opvoeding en een opleiding krijgt tot legeraanvoerder. Ons land is een Republiek en ontwikkelde zich onder leiding van De Wit tot één der invloedrijkste landen ter wereld. De VOC (de allereerste multinational), een gigantische vloot van VOC en Republiek (De Ruyter, Tromp), de eerste handelsbanken in Amsterdam, enorme winsten op haringvangst, kruiden en specerijen e.d. Nieuw-Amsterdam (N.Y.) en de Braziliaanse kolonie waren gesticht, we waren de enigen die met Japan handel dreven, enzovoorts. Ons land bruiste van energie, rijkdom en macht en de ‘Gouden Eeuw’ is een feit! Maar in 1672 gaat het mis! Willem III krijgt als jonge legeraanvoerder te maken met Frankrijk, Engeland en twee bisdommen uit Duitsland die de Republiek aanvallen. ‘Het land is reddeloos, de regering radeloos en het volk redeloos’, wordt geroepen. ‘In troebel water is het goed vissen’ is ook zo’n gezegde. De volgers van de prins (die meer macht wil) hitsen de mensen op: ‘De regenten zijn de schuld!’ Johan en zijn broer Cornelis verliezen het spel en hun leven op de Plaats. Een gruwelijke politieke moord! De bezetting duurt voort en het wordt een strenge winter. Lodewijk XIV, de nog jonge ‘Zonnekoning’, staakt gelukkig de strijd.

Koning-stadhouder Willem III. Willem wordt in de kortste keren weer tot stadhouder benoemd, nu van de hele Republiek en wordt de ‘Big Man’. Maar de gouden eeuw heeft rafeltjes gekregen. We waren een halve eeuw lang het machtigste land ter wereld maar alles heeft gruwelijk veel geld gekost en het wordt de beurt voor weer een ander land. Willem III was getrouwd met Mary Stuart (II), dochter van de katholieke Engelse koning James II en was heel protestant. Tijd voor een switch voor de Engelsen. Willem stemt graag in met een interventie. In 1688 steekt hij met een enorme vloot over, verdrijft de Engelse koning en gaat zelf op de troon zitten; King William I van Engeland en koning van Schotland en Ierland. En natuurlijk ook nog stadhouder van de Hollandse Republiek. Omdat Willem kinderloos stierf, komt na zijn dood in 1702 een nicht van de verdreven Engelse koning op de troon en krijgt Holland een tweede stadhouderloos tijdperk.

Prins Willem IV, vredelievend, met een zwakke gezondheid, werd in 1747 na veel gehakketak uiteindelijk stadhouder van de Republiek. In 1740 waren Oostenrijk en Frankrijk in oorlog gekomen. De Republiek had de Oostenrijkse kant gekozen, waarop Franse troepen binnenvielen. In enkele weken veroverde koning Lodewijk XV veel zuidelijke steden waarop de prins in paniek werd benoemd tot opperbevelhebber en stadhouder van alle gewesten. Hij verkreeg gelijk het erfstadhouderschap. Het lukte om Lodewijk buiten de deur te houden.

Prins Willem V trad in 1766 aan als volgende stadhouder. Hij had een goed karakter maar was besluiteloos en halsstarrig. Geen goede kwalificaties voor een stadhouder! De economie en de vloot werden verwaarloosd. Hij leefde zeer royaal en had grote belangstelling voor muziek (bezoek 8-jarige Mozart aan Den Haag) en kunst, terwijl het land verarmde. Doordat hij ook aarzelde om kritisch om te gaan met misstanden in hogere kringen, begon hij steeds meer kritiek te krijgen. Door de almaar groeiende tegenkrachten raakte hij verschillende functies kwijt en vertrok tenslotte wanhopig en gefrustreerd uit Den Haag. Begin september 1787 kwam zijn vrouw, Prinses Wilhelmina (van Pruisen) naar ‘s-Gravenhage om de Staten van Holland te vragen, haar man weer in Den Haag te installeren maar zij werd bij Goejanverwellesluis door patriotten tegengehouden. Ze werd zó boos dat zij de hulp inriep van haar broer Frederik die intussen koning van Pruisen was geworden. Met een leger van 20.000 soldaten installeerde deze Prins Willem op de derde dinsdag van september weer in Den Haag. Maar de Franse revolutie verspreidde zich als een olievlek ook over Nederland. Willem vluchtte in 1795 met al zijn schatten naar Londen waarna door de revolutionairen de Bataafsche Republiek werd uitgeroepen. Hij deed in 1801 afstand van al zijn rechten.

De Bataafse Republiek was een vazalstaat van Frankrijk en de guillotine werd neergezet op de Plaats.

In 1806 werd Lodewijk Napoleon door zijn broer aangesteld als koning van Holland. Er wordt wel kritisch over hem gesproken, bijvoorbeeld dat hij impulsief was en op royale voet leefde terwijl het land straatarm was maar er zijn ook verhalen dat hij een goede koning voor zijn volk wilde zijn. Voorbeelden zijn z’n hulp bij de ontploffing van een kruitschip in Leiden (in Den Haag te horen) en bij overstromingen in 1809. Er werd wel hard gelachen toen hij bij een introductietoespraak met een zwaar Frans accent zei: ‘Iek bien oew Koníjng’. Toen Lodewijk in 1810 door zijn broer werd afgezet, omdat hij zijn taak veel te serieus nam, was nog eventjes zijn 6-jarige zoontje Koning Napoleon Lodewijk twee weken lang ons staatshoofd! Maar oom haalde een pennenstreek door die move en voegde Holland bij Frankrijk. Drie jaar later kwam prins Willem Frederik die koning Willem I zou worden bij Scheveningen aan land. Waarmee dit laatste deel eindigt.

Rob Stappers
rob.stappers@oriste.dds.nl

Share on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterPin on PinterestPrint this pageEmail this to someone

Reageren

WP-Backgrounds by InoPlugs Web Design and Juwelier Schönmann