Persoonlijke herinneringen aan vroeger

Op de bijdrage ‘Wie lezen deze artikelen eigenlijk?’ die in De Oud-Hagenaar van 30 mei stond heb ik heel veel reacties gekregen. Eén daarvan kwam uit Oldenzaal en was geschreven door Riet van der Bol-Verhaar. Ze schreef onder andere: “Ik ben een oud-Hagenaar, tot mijn 33e heb ik in de binnenstad van Den Haag gewoond. Na 2000 hebben mijn drie zussen en ik steeds jeugdherinneringen opgeschreven en verzameld in een boekje, ‘Schrijfmachientjes’ genaamd, omdat onze vader een zaak in schrijfmachines had.” Het boekje ligt hier voor me en met toestemming van Riet ga ik u iets vertellen over het gezin waarin zij is opgegroeid en over de zaak van haar vader.

In de toelichting op dit boekje staat dat de vier zussen Verhaar het een leuk idee vonden om een mail-schrijfgroepje op te richten, zodat ze hun herinneringen daarin kwijt konden en ook anderen leverden een aandeel. En zo blijven er interessante herinneringen aan hun eigen generatie, de generaties ervoor en een deel van onze stad bewaard. Een vorm van ‘oral history’ die zeker niet onderdoet voor de officiële geschiedschrijving. Riet, ze is in 1932 geboren, komt uit een gezin met vijf kinderen, Ton, Riet, Lida, Emmy en Bernadet.

Anton Verhaar
Anton, de vader van Riet, is in 1899 geboren in de Laan vlakbij de Grote Markt. Hij is op 24 oktober 1929 getrouwd met Marie Zuydwijk, die in 1902 in de Carthesiusstraat is geboren. De datum 24 oktober 1929 is de geschiedenis ingegaan als Zwarte Donderdag, de dag waarop de New Yorkse effectenbeurs is ingestort. Nadat hij als monteur bij het kantoormachinebedrijf Groen gewerkt had, begon hij samen met een collega een eigen schrijfmachinehandel, genaamd Erkelens en Co. Ze leenden een startkapitaaltje van een zwager van Erkelens en huurden een winkelpand op het adres Brouwersgracht 39. Zowel Erkelens als hijzelf waren opgeleid als metaalbewerker en het repareren van het pure mechaniek van een schrijfmachine uit die tijd vroeg om eersteklas monteurs. Bovendien kwamen ze vaak op kantoren waar ook in die tijd al leuke meisjes zaten en dat was mooi meegenomen. In februari openden ze hun zaak en ze waren zo slim geweest om tegen de klanten van Groen te zeggen dat ze een eigen zaak begonnen, dus als ze tevreden waren over het onderhoud van hun machines konden ze vanaf dat moment een onderhoudscontract bij Erkelens en Co afsluiten en dat werkte. Nu ik dit zo opschrijf, heb ik mijn eigen schrijfmachine uit de kast gehaald. Weliswaar geen Underwood, waar de firma Groen dealer van was, maar een Remmington 12 uit 1925. Indrukwekkend hoe dat mechaniek nog steeds werkt na al die jaren. Ik kon laatst zelfs nog een nieuw lint bemachtigen. Mijn vader was directeur van een medische instrumentenhandel waar cardiografen werden verhandeld en gerepareerd en daar komt deze indrukwekkende machine vandaan. Maar goed, dit terzijde.

Erkelens ging boven de zaak wonen en was meestal in de werkplaats te vinden, terwijl Anton op zijn motor – een Harley Davidson – op pad ging om onderhoud te plegen en tweedehands machines in te kopen. We moeten ons wel realiseren dat in datzelfde jaar in Amerika de Beurskrach plaatsvond en dat had ook gevolgen voor ons land. Wonderlijk genoeg leverde dit aanvankelijk voordelen op voor de handel en reparatie van schrijfmachines. Men ging niet snel over tot het kopen van nieuwe machines en liet die oude nog maar eens repareren. Begin 1935 nam de heer Erkelens een besluit dat verstrekkende gevolgen had. Samen met zijn zwager die voor het startkapitaaltje gezorgd had, had hij in een weekend de hele voorraad weggehaald. Anton trof dan ook een lege winkel aan. Hoewel er niets op papier stond kwamen ze uiteindelijk toch tot een verdeling. Erkelens bleef in het pand zitten, ook omdat hij erboven woonde. Anton ging op zoek naar een ander winkelpand. Hij hoefde niet ver te lopen, want het pand ernaast, nummer 37, stond leeg. Het gezin trok in de woning erboven en de firma ‘Schrijfmachine Handel Verhaar’ was geboren. Op de voordeur hing Anton een duidelijk bord met Ingang erop en dit leverde soms klanten van de buurman op. Een jaartje later verliet Erkelens het pand op nummer 39. Wanneer u naar de bijgevoegde illustratie kijkt, lijkt het of het linker pand (nummer 39) groter is dan het pand ernaast, maar dat is niet zo. Dit laatste pand loopt aan de achterkant door tot aan het hoekpand.

Onderhoudsabonnementen
Hoewel Anton nu de alleen eigenaar was van een schrijfmachinehandel, waarin er sprake was van zowel inkoop als verhuur en reparatie van kantoormachines bleef het inkopen en verkopen evenals het onderhoud van tweedehands machines toch de belangrijkste bron van inkomsten. Vaak werden deze machines op een veiling gekocht. Ook toen al werden dit soort veilingen in de Nobelstraat gehouden. Met collega’s, zo u wilt concurrenten, werden afspraken gemaakt om te voorkomen dat men ter plaatse tegen elkaar op ging bieden. Omdat het gezin boven de winkel woonde, moest Marie zo af en toe ook inspringen. Wanneer Anton weggeroepen was voor een spoedreparatie, “Ze hebben er weer één uit hun poten laten vallen”, moest zij eventuele klanten te woord staan. In de loop van de Tweede Wereldoorlog werden er geen veilingen meer gehouden en ging het vrijwel alleen nog om het repareren van schrijfmachines. Oerdegelijk en van vooroorlogse kwaliteit, laat dat duidelijk zijn. Aanvankelijk gebeurde dit in de werkplaats waar een kolenkachel stond. Later in de huiskamer in verband met het gebrek aan kolen. Afhankelijk van de ouderdom kostte zo’n machine na de oorlog toch gauw 75 tot zo’n 150 gulden. Een bron van inkomsten waren natuurlijk ook de onderhoudsabonnementen. Ergens in de vijftiger jaren heeft Anton deze abonnementen verkocht. Dit had te maken met het feit dat hij, omdat hij reuma had gekregen, zijn handen niet meer voor de volle honderd procent kon gebruiken. Hoewel zijn vrouw een deel van de reparatiewerkzaamheden overgenomen had, begon dit toch problemen te geven. Hij is in 1972 overleden en in 1973 is de zaak gesloten. Zijn vrouw, Marie, is in 2006 overleden.

Brouwersgracht 39
Het pand dat u op de illustratie ziet staan, is rond 1886 gebouwd. De architect was G. Blommestein. Het is in de Neo Renaissancestijl gebouwd en zelfs Gemeentelijk Monument geworden.

De schrijfmachine
Op de bijgevoegde illustratie van de voorkant van het boekje staat een schrijfmachine afgebeeld. Vanaf 1868 werden schrijfmachines in massafabricage gemaakt en vanaf 1910 bestond er een standaard voor deze machines.

Wanneer ik naar de letters van het toetsenbord van mijn computer kijk, zie ik dat de volgorde dezelfde is als die van mijn schrijfmachine uit 1925. Waarom is er voor deze volgorde gekozen? Bij zo’n schrijfmachine zaten de letters aan metalen stangetjes en die konden in elkaar raken. Men heeft de letters die je veel gebruikt niet naast elkaar gezet om dit te voorkomen.

Een zinnetje om te controleren of alle letters het nog naar wens doen is: ‘zijn dom exquis wijfje bracht vlug kip’.

Exquis, een voortreffelijk woord voor Scrabble.

Met dank aan Riet.

Carl Doeke Eisma
carleisma@planet.nl

Share on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterPin on PinterestPrint this pageEmail this to someone

Reageren

WP-Backgrounds by InoPlugs Web Design and Juwelier Schönmann