Ru Paré: een onzichtbare heldin

De schilderes Ru Paré werd geboren in 1896. Ze was al een kwarteeuw dood toen ik in haar wijk kwam wonen, het Statenkwartier. Toch wist ik tot voor kort niets over de geschiedenis van deze voormalige buurtbewoonster. Zelfs niet dat er een straat in Den Haag naar haar is vernoemd. Zij redde 52 joodse kinderen uit handen van de nazi’s, wat haar tot een heldin maakte. Zelf wees ze die eretitel af. In haar ogen had zij gedaan wat ze moest doen, om daar vervolgens over te zwijgen.

Ze behoorde tot de klasse van mensen met een opmerkelijk creatief talent. Een schilderes, die voor de oorlog vaak exposeerde. Men beschouwde haar als een artistieke belofte. Maar na de bevrijding hoefde zij niet meer zo nodig. Weliswaar pakte ze het penseel al snel weer op, maar ze meed de publiciteit. Ze koos voor onzichtbaarheid en legde nimmer getuigenis af over het verleden. Toen ze in de jaren vijftig haar roeping als kunstenares weer serieus nam, trok ze erop uit. Het mediterrane licht in Frankrijk en Spanje achterna. Zij schreef er tientallen brieven over naar het thuisfront, maar had geen taal voor wat zij om zich heen zag. Zoals ze ooit zei: ik ben een schilder, geen schrijver. Haar gevoel bracht ze niet gemakkelijk onder woorden. Alleen achter haar schildersezel vond ze een manier om haar innerlijk te tonen. In beelden, niet in klanken.

In de jaren zestig reisde zij regelmatig naar Israël om bezoeken af te leggen bij de kinderen die zij tijdens de Duitse bezetting bij hun onderduik had geholpen. Ze wisselde tal van brieven met hen uit, maar ook daarin gaat het nooit over vroeger. Zij heeft er bij haar leven niet voor gekozen om een spreekbuis te zijn. Niet van het milieu van Haagse kunstenaars waarin zij haar talent ontplooide. Maar evenmin van de groep verzetslieden waarvan zij tijdens de oorlog de spil vormde. Bij haar reddingspogingen handelde ze spontaan, en ze schrok vervolgens niet terug voor de consequenties.

Jagen op een schim
Het verhaal over Ru Paré kreeg ik pas ver na haar dood te horen. Over een vrouw bij mij om de hoek, die de moed had op te staan tegen de nazi’s. Die met gevaar voor eigen leven alles in het werk stelde om de meest kwetsbaren om haar heen van een zekere dood te redden. Zij maakte geen onderscheid tussen ‘vreemd’ en ‘eigen’. Voor haar telde ieder leven, en ze week niet voor overmacht. Telkens opnieuw vond zij mensen bereid om zich over bedreigde joodse kinderen te ontfermen. En zij fietste het hele land door om hen van voedselbonnen, kleren en kleine cadeaus te voorzien. Het leverde haar de bijnaam ‘tante van de verrassingen’ op.

In haar leven kwamen tal van tegenstellingen samen. Dat maakt haar geschiedenis zo uitzonderlijk. Zij speelde nooit een spel, zoals veel van haar artistieke vrienden – en leefde zonder maskers of pseudoniemen. Misschien is dat wel wat haar achteraf zo ongrijpbaar maakt. Zowel in Nederland, België als Israël sprak ik met mensen over hun herinneringen aan haar. De meesten kwamen niet verder dan een paar vage beelden en anekdotes. Alsof ze ook hen was ontsnapt in de jaren dat ze haar kenden. Ook heeft de tijd natuurlijk veel uit het geheugen gewist. Bij het schrijven over haar heb ik continu het gevoel achter een schim aan te jagen. Op zoek te zijn naar een vrouw die er niet om gaf herdacht te worden. Met haar daden streefde ze niet naar roem, eer of een monument. Al vroeg liet zij weten bij haar dood gecremeerd te willen worden: ‘Tot stof zult gij wederkeren.’ Intussen drukte ze bij haar leven een stempel op de levens van tal van mensen. Als iemand een plek behoort te krijgen in de Haagse geschiedenis, is zij het wel.

Kunst, verzet en liefde
In een portret van Ru Paré gaat het om drie thema’s: de kunst, het verzet en de liefde. Met verhalen over haar heldhaftige optreden tijdens de bezetting, maar ook die over haar snelle carrière in de kunsten. Al even bijzonder is dat zij een relatie met een joodse man had, en tegelijk koos voor een vrouw. Meer dan een halve eeuw lang onderhield zij een innige band met de bekende zangeres Theodora Versteegh. Bij haar kende de liefde vele gedaanten.

Beschermengel in de oorlog
Wie op zoek gaat naar informatie over haar leven, komt bedrogen uit. In de jaren dertig was zij een toonaangevend lid van de Haagse Kunstkring. Maar bij de viering van het 125-jarig bestaan van die vereniging in 2016 dook haar naam niet op. Over haar activiteiten in de illegaliteit is alleen bekend dat ze erover zweeg. Een paar van de 52 door haar geredde joodse kinderen zijn af en toe sprekend opgevoerd in de media. Daar is het bij gebleven. Ze heeft zich onderscheiden als kunstenares en als beschermengel tijdens de oorlog. Alleen keek ze nooit op haar leven terug. In de talloze boeken over het Nederlandse verzet treffen we haar alleen in de voetnoten aan. De meeste aandacht gaat uit naar de spectaculaire acties van heroïsche mannen in de ondergrondse. Zij traden op de voorgrond, zowel tijdens als na de oorlog.

Nog altijd overheerst het populaire beeld uit de film Soldaat van Oranje. Alleen Het meisje met het rode haar past door haar gebruik van geweld in het mannelijke profiel. Er is veel minder aandacht voor de rol van mensen uit de illegaliteit die op een zachte manier verzet pleegden. Over de vrouwen die tijdens de bezetting vele honderden levens wisten te redden, met name die van joodse landgenoten. Door een beroep te doen op een persoonlijk netwerk, en in de schaduw te blijven. Wie in stilte optrok met medestanders had de beste kans om te overleven.

De Haagse kunstenares Ru Paré was een onzichtbare heldin. Precies dat maakt haar levensverhaal zo inspirerend. Ze was even getalenteerd als moedig. En keek niet weg toen de dreiging toenam. Haar leven staat symbool voor dat van een grote groep vrouwen die over hun daden zwegen – en vergeten zijn. Als ‘engel in de oorlog’ heeft zij een symbolische waarde.

Voor verhalen over Ru Paré (of foto’s) graag contact opnemen met Wim Willems.

Wim Willems
w.h.willems@fgga.leidenuniv.nl

Share on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterPin on PinterestPrint this pageEmail this to someone

Reageren

WP-Backgrounds by InoPlugs Web Design and Juwelier Schönmann