De Scala: een begrip bij de Hagenaars

In mijn bezit is een oud aandeel van de ’s Gravenhaagsche Markt Maatschappij N.V. Deze vennootschap werd opgericht op 9 januari 1883. Zij heeft niet lang bestaan en het bedrijf werd al omstreeks 1891 geliquideerd.

Het aandelenkapitaal van de vennootschap bedroeg 210.000 gulden. Het toentertijd net opgerichte bankiershuis Heldring en Pierson was een voorname aandeelhouder en ook een welgesteld Amsterdams koopman, de heer F.A. Vriese nam deel in het kapitaal.

Het bezit van een aandeel in de ’s Gravenhaagsche Markt Maatschappij N.V. is voor een oud-Hagenaar bijzonder aantrekkelijk. De geschiedenis van deze maatschappij is nauw verweven met de historie van deze stad. Het doel van de maatschappij was namelijk ‘het bouwen en exploiteren van een overdekte markt met bijgebouwen’. De maatschappij wilde deze vestigen in enkele panden in de Wagenstraat 34 te ’s Gravenhage. Oud-Hagenaars kennen deze panden als ‘de Scala’…

Voor wij echter wat dieper ingaan op de historie van deze overdekte markt, eerst nog wat zaken die ons opvallen bij de oprichting van de maatschappij.

Bouwfraude ook al in 1883
De oprichtingsakte van 9 januari 1983 vermeldt dat de heren Heldring en Pierson hun kapitaalstorting voldeden door inbreng van het betreffende onroerend goed. Deze zelfde onroerende goederen werden door hen verkregen op 16 september 1882 voor een prijs van 78.000 gulden! Bij inbreng is de waarde dus ineens 120.000 gulden. Voorwaar een bijzonder prettig rendement in ruim drie maanden!

Het moge duidelijk zijn dat dit fraaie resultaat ongetwijfeld een zeer goede bijdrage heeft geleverd aan de geslaagde opbouw van het, toen nog, opstartende bankiershuis van Heldring en Pierson. In die tijd moet een inbreng van de heer Vriese van 60.000 gulden toch als zeer belangrijk zijn geweest. Wij hebben enige naspeuringen gedaan en vonden dat de heer Vriese een zeer welgesteld koopman in Amsterdam was. Een zuster van de heer Vriese was gehuwd met de heer Den Tex, burgemeester van Amsterdam. Ook was de heer Vriese eigenaar van het bekende buitenhuis Middenburg te Voorburg aan het Westeinde.

Voor een totaalbedrag van 400.000 gulden wordt de vennootschap eigenaar van de panden, inclusief de noodzakelijke verbouwing, aan de Wagenstraat. Bijgaande foto geeft een goede indruk wat voor een prachtig pand dit geweest moet zijn ten tijde van de oplevering. Het heeft ook wel wat weg van de Passage in Den Haag die omstreeks dezelfde tijd werd gebouwd en waarvan eveneens de architect J.C. van Wijk is.
De overdekte markt is helaas geen succes geworden. De reden was dat de betreffende marktkooplui geen zin hadden om naar de markt te verhuizen: de aanvoer was niet goed, zij betaalden meer dan op de open markt en – minstens zo belangrijk – de kopers wilden maar niet naar de overdekte markt komen. Ook toen dus al: je kunt de klanten niet dwingen!

In de archieven vinden we dat de maatschappij geregeld bij het gemeentebestuur aandrong op het verplaatsen van de openluchtmarkt op de Grote Markt naar de overdekte markt in de Wagenstraat. Maar dat mislukte.

Uiteindelijk is de Maatschappij geliquideerd en de betreffende panden aan de Wagenstraat werden verkocht. Veilingen van het onroerend goed werden gehouden op 17 augustus 1891 en op 7 september 1891 in het Venduhuis der Notarissen, Nobelstraat te ’s Gravenhage, bij opbod en afslag. De veilingakte omschrijft nauwkeurig wat wordt verkocht: alle stoelen, tafels, gordijnen, vloerkleden, zwavelbakje, elf lucifers, schuimspaan en nachtkastjes van de betreffende huizen worden benoemd, tezamen met 22 gedetailleerde voorwaarden!

De totaalopbrengst was slechts 76.600 gulden! In de veilingakte vonden wij een uittreksel van het besluit tot liquidatie van de vennootschap. Een van de kopers was de heer Frederik Bernard Kühnel, in de akte omschreven als ‘metselaar’ maar nu op diverse sites geroemd als bekend architect in Den Haag. Dit moet het einde zijn geweest van de vennootschap.

Korte verdere geschiedenis
De geschiedenis van het gebouw gaat echter nog veel verder en is roemrucht onder de Hagenaars. Uit het jaarboekje van de historische vereniging ‘Die Haghe’ over 1908 kunnen wij aan de hand van de heer Haes diverse historische zaken lezen.

In 1884 werd het gebouw geopend door burgemeester Patijn, hij was lyrisch over het schitterende gebouw. Helaas het doel kwam niet tot zijn recht. Reeds in 1890 wordt gesproken over een casino-koffiehuis, enkele jaren later zelfs over een circus. Dan wordt de term ‘Haagsch Lourdes’ gebruikt, dit heeft dan betrekking op de praktijken van kwakzalver Sequah – de Engelsman Charles A. Davenport – die in die jaren een enorme opgang maakte in Nederland. Mogelijk dat daar de naam Scala vandaan gekomen is – via Scalla.

In 1901 werd het gebouw door de heer H.E. Boekholt gekocht, en werd het ook bekend onder de naam Théâtre Variété Scala. Dit werd een begrip bij de Hagenaars, vele inwoners bezochten de optredens daar van Lou Bandy, Snip en Snap Revue, optredens van Heintje Davids en de jonge Toon Hermans. In 1928 trad hier Josephine Bakers op! Na de oorlog was het moeilijk om het gebouw te blijven exploiteren en uiteindelijk werd de Bijenkorf eigenaar van gebouw en gronden. De laatste voorstelling in Scala was op 7 februari 1956, het gebouw werd in 1961 tot groot verdriet van de Hagenaars volledig afgebroken. De betreffende grond is jarenlang een parkeerplaats geweest en thans is en wordt er gebouwd voor de Bijenkorf.

Voorwaar een aandeel met een bijzondere historische geschiedenis. In een iets andere vorm eerder gepubliceerd in het mededelingenblad van de Verzamelaars van Oude Fondsen (november 2012).

G.H. Koster
ghkoster@planet.nl

Share on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterPin on PinterestPrint this pageEmail this to someone

Reageren

WP-Backgrounds by InoPlugs Web Design and Juwelier Schönmann