Henk Gerlach beleefde oorlog tot het Uur Nul in Berlijn

Hagenaar Henk Gerlach (1920-1986) en drie vrienden vluchtten in 1943 uit Nederland om te ontkomen aan de Arbeitseinsatz. Het was het begin van een avontuur dat voor Henk zou duren tot de laatste dag van de Tweede Oorlog. Vanaf het dak van het gevangenishospitaal in Berlijn zag hij in mei 1945 hoe de Sovjets de Rijksdag bestormden en de rode vlag uitstaken. Het moment waarop voor Duitsland Stunde Null (het Uur Nul) was aangebroken.

In Frankrijk ontmoette ik de Haagse kunstenaar Diederik Gerlach, de zoon van Henk. Hij vertelde me flarden van die oorlogsgeschiedenis die door half Europa voerde. De eerste bestemming was Zwitserland, met de bedoeling om vandaar naar Engeland te reizen. Maar toen de Amerikanen in 1944 op Sicilië en Napels waren geland, stak Henk Gerlach met zijn Joodse vriend Rudi Abas de bergen over om zich in Italië bij de geallieerden aan te sluiten. Dat liep al snel mis, en daar begint het drama van Henk en Rudi.

Ik stelde voor om het spoor Henk Gerlach en zijn vrienden te volgen om er een reisboek van te maken. Te beginnen met de spannende tocht naar Zwitserland en vervolgens de catastrofe in Italië waardoor Rudi in Dachau terechtkwam en Henk van land naar land, van gevangenis naar gevangenis werd getransporteerd. Dat boek is onlangs in Concordia in Den Haag aan een volle zaal gepresenteerd.
Vooraf en tijdens de reis vroeg ik me af of het avontuur wel een boek waard was. Er zijn immers miljoenen mensen in die oorlog gestorven en de lotgevallen van veel oorlogsslachtoffers waren nog dramatischer dan dat van Henk Gerlach. Toch is het de vraag of zo’n afweging de geschiedenis recht doet, want is de rampspoed van de Tweede Wereldoorlog niet een opeenstapeling van wat miljoenen mensen is overkomen? Met andere woorden: maakt de kleine geschiedenis niet de grote?

Dat inzicht werd versterkt toen ik tijdens naspeuringen op een krantenbericht stuitte in de Tilburgsche Courant van 1909. Het ging over Anne Rubay, die op 103-jarige leeftijd was gestorven. Anne had de Slag bij Ligny in 1815 van dichtbij kunnen volgen. De laatste slag die Napoleon won, twee dagen later werd hij bij Waterloo definitief verslagen. De familie Rubay had op het erf al haar kostbaarheden begraven en Anne stond die nogal opzichtig te bewaken. Een lijfwacht van Napoleon vond dat verdacht en bracht haar naar de keizer. Napoleon hoorde het verhaal geamuseerd aan, beloofde de schat ongemoeid te laten en schonk Anne een gouden ‘Napoleon’. Een mooie anekdote (Anne vertelde het verhaal haar leven lang), die kleur geeft aan de grote gebeurtenissen die volgden en ze tot leven brengt. Kortom, petit histoire is wel belangrijk.

We besloten om in die geest ons boek aan te pakken. Want natuurlijk was Henk Gerlach belangrijk: het is een verhaal dat de Tweede Wereldoorlog van een heel persoonlijke kant laat zien. De eenling die steeds het goede wil doen en wordt vermalen door machten die achteloos aan mensenlevens voorbij gaan. “We werden tijdens onze reis geconfronteerd met de ernst van wat echt is gebeurd, de oorlog zelf, dat duistere gebied waar we toch even over het hek waren geklommen, wij, die waren bestempeld met de laatdunkende term ‘babyboomers’, wij, die geen oorlog hadden meegemaakt, wij voelden voor even de koude adem van het verleden,” zei Diederik Gerlach daarover op de presentatie. Zijn bijdrage aan ‘Onder den vrijen hemel’ is een reeks prachtige caleidoscopische prenten waarop onze reis en het oorlogsdrama is vastgelegd. Het boek is daardoor een kunstwerk en een eerbetoon, want ook de oorlog van Henk en Rudi is er een die we niet mogen vergeten.

Casper Postmaa


Onder den vrijen hemel
Auteurs: Diederik Gerlach,
Casper Postmaa
Te bestellen bij uitgever: Eindeloos (www.eindeloos.com)
ISBN 978-90-78824-05-3
Prijs: 22,50 euro
Ook verkrijgbaar bij Boekhandel Douwes, Herengracht 60, Den Haag

Share on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterPin on PinterestPrint this pageEmail this to someone

Reageren

WP-Backgrounds by InoPlugs Web Design and Juwelier Schönmann