Aandacht voor een jubileum: het KLM-gebouw bestaat 75 jaar

In september 2015 bestond het KLM-gebouw 75 jaar. Reden voor de huidige gebruiker van het gebouw, het ministerie van Infrastructuur en Milieu om aandacht te schenken aan dit jubileum. De historicus Peter de Leeuw heeft samen met de kamerbewaarder Jan van der Steen op het intranet van het ministerie een website gebouwd met informatie over het ontstaan en gebruik van dit gebouw. De informatie in dit artikel is aan die website ontleend.

Zelf heb ik bijna veertig jaar als medewerker van dat ministerie in het gebouw gewerkt, dus veel zaken die zij onderzochten komen bekend voor.

Ontstaan van het gebouw
Op 2 september 1940 werd het eerste gedeelte van het gebouw (de D-vleugel langs de Raamweg) in gebruik genomen. Op het terrein waar het gebouw is verrezen lag een terrein van de artillerie. Op 17 mei 1939 werd de eerste steen gelegd door Pia Plesman, de dochter van KLM-directeur Albert Plesman. Bij veel Europese luchtvaart maatschappijen was het gebruikelijk om het hoofdkantoor te vestigen bij de luchthaven. Plesman wilde dat juist niet, hij had de voorkeur om dichter bij het politieke netwerk te zitten. Bovendien was hij van mening dat de “atmosfeer van een vliegterrein niet bevorderlijk is voor een rustigen arbeid, welke toch op een Hoofdkantoor zeer gewenscht is”. Een hoofdkantoor was hard nodig omdat de in 1919 opgerichte maatschappij groeide. Het aantal Europese bestemmingen nam toe en vanaf 1924 vloog de KLM naar Nederlands Indië. Tien jaar later kwamen daar de vluchten naar Curaçao bij.

Roosenburg
De architect van het gebouw was de schoolkameraad Dirk Roosenburg. Deze architect heeft in de nabijheid meer gebouwen ontworpen, zoals de bekende villa Windekind aan de Nieuwe Parklaan. Dit is in 1927-1928 gebouwd voor de commissaris van politie Van ’t Sant. Van ’t Sant was vertrouweling van Koningin Wilhelmina en vertrok samen met haar in de eerste oorlogsdagen naar Londen. Een ander gebouw van zijn hand is zijn kantoor aan de Kerkhoflaan en nog steeds als architectenbureau in gebruik. Zowel het KLM-gebouw als beide andere gebouwen bezitten de karakteristieke dak overstekken.

Logo
Roosenburg was al eerder betrokken bij de KLM, hij heeft ook het logo van de KLM ontworpen. In de huidige architectuurwereld komen we de kleinzoon van Roosenburg tegen, Rem Koolhaas.

In en aan het gebouw zijn diverse kunstwerpen aangebracht. De zoon Teun van Dirk Roosenburg heeft de terracotta vogels boven de huidige hoofdingang ontworpen en de tuinarchitectuur is van schoonzus Sophia Rosse-Luyt.

Vier vleugels
Roosenburg heeft een gebouw met vier vleugels ontworpen. Met de verwachte personeelsgroei zouden steeds meer vleugels worden gebouwd. Begonnen werd met de vleugel langs de Raamweg. Op een betonnen doos op de zandgrond is een staalskelet gemonteerd. De staalconstructie is geleverd door de firma De Vries Robbe in Gorinchem. Het dak was niet gedekt met pannen, maar met koperen platen, volgens Roosenburg duurder, maar ook duurzamer.

In het gebouw kwamen verplaatsbare scheidingswanden, lang voordat de term Het Nieuwe Werken was uitgevonden. Hiermee kon ingespeeld worden op de veranderende behoeften van het gebruik van het gebouw.

Sportzaal
In het kantoorgebouw werden ook andere voorzieningen gerealiseerd, zoals een kantine voor het personeel, winkeltjes (fotograaf, kapper en later een bank) dienstwoningen, een garage en een sportzaal.

Terrein
Het gebouw is gebouwd langs het kanaal van de Koninginnegracht. Dit kanaal liep door het duingebied van Den Haag naar het vissersdorp Scheveningen. Het doel van het kanaal was onder andere bedoeld om mensen naar het badhuis in Scheveningen brengen en de Scheveningers konden hun zeevis naar de stad vervoeren. Het kanaal is tussen 1825 en 1862 gegraven.

Zandtransport
Het kanaal werd ook gebruikt voor zandtransport. Den Haag, maar ook de andere steden breidden uit en voor deze stadsuitbreidingen was zand nodig. Zand dat in de duinen goedkoop voorhanden was en dat kon worden verkocht. Vanuit het kanaal werden zijkanaaltjes (spranken genaamd) gegraven. De latere B-vleugel van het KLM-gebouw is over de nog bestaande sprank heen gebouwd.

Willem Bastiaan Tholen
Aan de overzijde van het kanaal, daar waar nu Madurodam is gesitueerd, stond de Kanaalvilla. In deze stadsvilla woonde de Haagse stadsschilder Willem Bastiaan Tholen. Er zijn schilderijen van hem bekend van de Koninginnegracht, maar ook van de sprank. Het huis werd ook bewoond door de familie Arntzenius. Vader Bram was griffier van de Tweede Kamer. Tijdens de Tweede Wereldoorlog is de villa door de Duitsers gesloopt.

Opening van het gebouw
Voordat het gebouw op 2 september 1940 werd geopend was het nog niet afgebouwde gebouw in gebruik als interneringsplaats voor personen die een gevaar op konden leveren voor de Staatsveiligheid. Na de capitulatie van Nederland op 14 mei 1940 werden ze vrijgelaten en kon de afbouw van het gebouw verder gaan.

Duitse inval
Omdat door de Duitse inval in Nederland geen vliegverkeer meer was toegestaan, trok de KLM niet in het gebouw, maar werd bij de opening het gebouw verhuurd aan de Rijksgebouwendienst. Het Ministerie van Sociale Zaken was al op 15 augustus in het gebouw getrokken. Lang heeft het ministerie er niet gezeten, in december 1942 werd het gebouw gevorderd.

De Duitsers wilde het gebouw slopen ten behoeve van de aanleg van de Atlantikwal. Zo sneuvelden vele bomen, werden de Kanaalvilla en de Wittebrug gesloopt, maar om onduidelijke redenen bleef het KLM-gebouw gespaard. De Raamweg werd voorzien van betonnen versperringen (draken tanden) als versperring voor tanks.

Bij het (voormalig) gebouw van Europol staat nog wel een bunker en langs de Raamweg tot aan ’t Hoenstraat staat tot op vandaag nog een muur. De bunker op de hoek van de Waalsdorperweg is opgenomen in het gebouw en op het dak van de bunker was het restaurant voor Europol gevestigd.

Vanaf juni 1944 is het KLM-gebouw weer in gebruik, eerst om eenheden van de gevreesde Grüne Polizei en de Wehrmacht te huisvesten. Na de oorlog verbleven de Canadezen er enkele maanden. Voor de gesloopte Wittebrug is een tijdelijke noodbrug gebouwd.

Na enig gesteggel met de Rijksgebouwendienst kreeg de KLM in januari 1946 weer de beschikking over haar gebouw en kon de KLM op 1 april eindelijk in het gebouw trekken.

De luchtvaart groeide weer en al snel werden de uitbreidingsplannen voor de andere vleugels uit de kast gehaald. Al in december 1947 kon de volgende vleugel worden geopend en op 24 mei 1949 de beide andere vleugels.

Officiële opening in 1949
Albert Plesman heeft er bijna negen jaar op moeten wachten totdat zijn KLM gebouw kon worden geopend en die negen jaar waren niet de gemakkelijkste jaren in oorlogstijd. Zijn zoon Jan was uitgeweken naar Engeland en verongelukte op 1 september 1944 bij St Omer als spitfire piloot. Bij de hoofdingang is een steen ingemetseld ter nagedachtenis van Jan Leendert Plesman.

De opening van het volledige gebouw werd verricht door niet minder dan Zijne Koninklijke Hoogheid Prins Bernhard. De prins metselde de laatste steen in. Dit was een bijzondere klinker, deze was in de zeventiende eeuw naar Nieuw Amsterdam (New York) gebracht en via een schenking van president Roosevelt en het museum the City of New York in 1946 aan prinses Juliana aangeboden. Dit ter gelegenheid van de opening van de luchtvaart verbinding Amsterdam-New York, met de opdracht er een passende bestemming voor te zoeken.

Inrichting van het gebouw
In het gebouw zijn nog een aantal bijzondere elementen uit de Plesmantijd te vinden. Toen Plesman in 1946 het gebouw betrok was er op de 4e verdieping (naast de wereldbol met vogels aan de buitengevel) een kamer voor hem ingericht. Samen met de kamer van zijn secretaresse was deze voorzien van een eikenhouten lambrisering. Deze wandbekleding is nog steeds aanwezig, al is het nu een normale kamer in het gebouw die door de ambtenaren wordt gebruikt.

Deze kamer was ook voorzien van een in die tijd nieuw soort luchtbehandeling. Op zolder staan machines die moesten zorgen voor verse en verwarmde lucht in de beide kamers. De lucht werd via een buizensysteem naar de kamers gebracht. Machines en buizen zijn nog aanwezig.

Na het gereedkomen van de nieuwe vleugels verhuisde Plesman naar de B-vleugel, weer op de 4e verdieping. Doordat de hoofdingang verhoogd is aangelegd, heet dat nu derde verdieping. In zijn kamer huist nu de minister.

Het hoofdkantoor van de KLM was van allerlei nieuwe snufjes voorzien. Achter het gebouw reed de blauwe tram naar Scheveningen, onder en achter de trambaan was een half ondergrondse ruimte ingericht voor het stallen van fietsen van de ambtenaren en was er stallingsruimte voor dienstauto’s.

Voor het personeel was er ook een sportzaal, met daaronder de garagewerkplaats. Helaas is deze werkplaats en sportzaal afgebroken ten behoeve van de uitbreiding van het gebouw eind jaren 80 van de vorige eeuw.

Er bestaan foto’s dat deze sportzaal ook als werkruimte in gebruik is geweest, onder ander voor de benzine distributie in 1973.

Op iedere gang bevond zich een marmeren balie waar de bodes de interne post verzamelden en verdeelden. Daar waren ook liftjes aangebracht om de post naar andere etages te brengen. Toen ik in 1977 in het gebouw kwam te werken waren deze balies nog aanwezig en bracht in de gang waar ik werkte de bode Heer Van der Linden de post rond.

Koffiekar
Nu is het gebruikelijk dat er overal koffieautomaten staan. In 1977 werd de koffie nog rondgebracht door de koffiekar met de rammelende kopjes. De koffie werd afgerekend met bonnetjes. Op haar beurt moest de koffiejuffrouw de bonnetjes weer afrekenen met haar baas. Dat ging niet in kopjes koffie, maar in suikerklontjes. Aangezien ik zwarte koffie drink zonder suiker, was er vaak op de terugweg van de koffiekar bij Trees van Leeuwen nog wel eens een extra kopje koffie te bietsen.

Wereldbollen
Voor het personeel was er een bedrijfskantine, eerst in de zogenaamde koepel die aan de eerste vleugel is aangebouwd en later op de vijfde etage van de B_vleugel. De plaats waar deze nog altijd is gevestigd. De kantine op de vijfde etage had over de volledige lengte een balkon. Gedurende de lunchtijd was het ’s zomers druk op het balkon. De inrichting van de kantine is maar beperkt aangepast in al die jaren. Door de toename van het aantal ambtenaren is het balkon bij de zaal getrokken, maar voor de rest… De door Eppo Doeve gemaakte wandschildering is nog steeds aanwezig. De hanglampen die de wereldbollen verbeelden en de ontluchting als raketmotoren zijn nog steeds aanwezig.

Rouwstoet
Op 31 december 1953 overleed Plesman en hij werd in zijn eigen gebouw bij de hoofdingang opgebaard. De rouwstoet vertrok vanuit het KLM-gebouw. Al in 1954 werd een deel van de Raamweg en Badhuisweg omgedoopt in Plesmanweg. Ook verscheen er een standbeeld, gemaakt door Mari Andriesen. Tijdens de naspeuringen voor dit jubileum is gebleken dat het standbeeld niet altijd op dezelfde plaats heeft gestaan. Het stond eerst aan de overzijde van het Kanaal, daar waar nu de tramlus van de tram ligt, Waarschijnlijk is het bij de bouw van het Hubertusviaduct in 1968 verplaatst naar de huidige plaats op de hoek van de Hubertusweg. Plesman kijkt nu alleen nog maar naar zijn vliegtuigen in de lucht, maar op de oorspronkelijke plek ook naar zijn gebouw.

Rijksgebouwendienst
Toen in 1970 de KLM verhuisde naar het nieuwe hoofdkantoor in Amstelveen, werd het KLM gebouw verkocht aan de Rijksgebouwendienst en kwam het Ministerie van Verkeer en Waterstaat er in.

Fusie
Na de fusie tussen het ministerie van Verkeer en Waterstaat (V&W) en delen van het ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu (VROM) tot het ministerie van Infrastructuur en Milieu (I&M) werd die aan de Plesmanweg gehuisvest. Op dit moment wordt het jongere gebouw van het ministerie van VROM aan de Rijnstraat geschikt gemaakt voor de huisvesting van de ministeries van I&M en Buitenlandse Zaken. Wat er dan met het fraaie KLM gebouw gaat gebeuren blijft nog even in het ongewisse.

Rob van der Burg
r.burg@outlook.com

Share on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterPin on PinterestPrint this pageEmail this to someone

Reageren

WP-Backgrounds by InoPlugs Web Design and Juwelier Schönmann